Ik heb lang getwijfeld of ik dit verhaal moest schrijven. De media staan al vol met alles en iedereen die een mening heeft over de gruwelijke dood van docent Samuel Paty en de Nederlandse docent die moest onderduiken. Kunnen wij als docenten nog wel alles zeggen? Om maar meteen met de deur in huis te vallen: ja, ik kan nog steeds alles bespreken met mijn leerlingen.

Ook bij ons op school zijn we enorm geschrokken van de moord en de bedreigingen. Dit kan en mag nooit gebeuren. Echter, gesprekken zijn er bij ons in overvloed. Niet nu opeens, die waren er al. Mijn leerlingen schrikken van de verhalen die ze nu in de media lezen. Zoals een leerling zei: “Juf, ik vind het echt erg wat er allemaal gebeurd is. Die mensen die moorden en bedreigen, dat zijn juist geen echte moslims. Wij zijn ook moslim, hoezo zeggen mensen dat wij tegen vrijheid van meningsuiting zijn? U kunt toch gewoon met ons praten?”

Zoals mijn vaste lezers weten, werk ik op een vmbo en praktijkschool in Amsterdam met meer dan 60 nationaliteiten. Een aantal jaar geleden zijn wij bij ons op school begonnen met het vak “Persoonsvorming en Socialisatie”. Bij dit vak staat het gesprek centraal. De leerlingen ontdekken wie ze zijn, waar ze voor staan en leren de samenleving waarin ze leven kennen. We bespreken een grote variëteit aan thema’s, van de liefde tot de Tweede Wereldoorlog, van discriminatie tot complottheorieën.

Ook tijdens deze gesprekken hoor ik extreme meningen. Extreme meningen zijn namelijk overal en niet nieuw. Kijk maar naar onze politici. Als docent vind ik het heel verrijkend, prettig en uitdagend om moeilijke onderwerpen in de klas te bespreken. Het doet mij pijn als ik de minister hoor zeggen dat dit niet meer kan. Ik leef mee met docenten die het niet meer kunnen doen. Dat lijkt me een vreselijk gevoel. Ik vermoed echter dat dit niet de meerderheid is.

Ingewikkelde gesprekken zijn goed. Juist als de emoties oplopen kan je leerlingen aan het denken zetten, verborgen assumpties blootleggen en verder komen in een gesprek. Wat een leerling niet durft te zeggen, kun je ook niet betwisten.

We moeten echter wel met ze oefenen. Niet alle kinderen voeren thuis aan de keukentafel dagelijks gesprekken over maatschappelijke thema’s. Een goed gesprek voeren is moeilijk. Dat moet je een kind leren. Doe je dit, dan zullen ze zich later minder agressief en haatdragend uiten.

Op onze school oefenen wij al vanaf het eerste leerjaar met het voeren van gesprekken. Je begint klein, met makkelijke onderwerpen zoals hobby’s en toekomstdromen. Tegelijkertijd leren de leerlingen over emoties, eigenschappen en hun talenten. Zo krijgen de leerlingen zelfvertrouwen, leren ze hun gedachtes onder woorden te brengen en hun emoties constructief te uiten. Vervolgens ga je aan de slag met maatschappelijke thema’s. Komt er dan een moeilijk onderwerp voorbij, dan weten ze al hoe ze dit kunnen bespreken.

Ik heb de onthoofding van Samual Paty uiteraard ook met mijn leerlingen besproken. Bij dit onderwerp waren de meningen niet zo ingewikkeld. “Je mag niet doden”. De meeste leerlingen vonden het prima dat een docent in een les over vrijheid van meningsuiting cartoons van de profeet Mohammed laat zien, ook de streng gelovige leerlingen: “Dat hoort toch gewoon op school”.

In mijn klas zaten twee leerlingen die vonden dat Samuel Paty het niet had moeten doen, uit respect voor de Islam. Zelfs die leerlingen vonden dat de vader van de leerling dat nooit op sociale media had mogen zetten. “De leerling had dat gewoon in de klas met de docent moeten bespreken, zoals wij dat nu ook doen juf. Het is echt erg dat het hem zijn leven heeft gekost.” Mijn leerlingen zien heel erg het nut van het gesprek, en dat vond ik mooi om te merken.

Er wordt nu veel gepraat over burgerschap op middelbare scholen. Ik zou daar wat aan toe willen voegen: vertel leerlingen niet alleen wat wij in Nederland belangrijk vinden, maar creëer als school heel veel ruimte voor gesprek. Over maatschappelijke én over persoonlijke thema’s. Juist dan worden leerlingen vaardig en gaan ze zich vanzelf ‘democratisch’ uiten. Maak van gespreksvoering een vak.

Het voeren van gesprekken is niet iets wat je automatisch kan, het kan getraind worden, net zoals je wiskunde of Engels kan oefenen en leren. Ga er niet vanuit dat zoiets vanzelf komt en neem het je leerlingen of jezelf ook niet kwalijk als het niet in één keer lukt. Mijn leerlingen en ik zijn niet heilig: ook bij ons gaat het er soms moeilijk aan toe.

Mensen zijn namelijk hard. Kinderen zien verkeerde voorbeelden: van personen van alle kleuren, rangen en standen, die elkaar liever aanvallen, dan dat ze samen naar oplossingen zoeken. Er wordt sneller kwetsend over elkaar gesproken dan constructief. Daar moeten we mee stoppen.

Om moorden en bedreigingen te voorkomen, hebben we veranderingen in de samenleving nodig, dat kunnen wij docenten niet alleen. Laten we ons echter niet laten aanpraten dat gesprekken niet meer kunnen. Laten we blijven doen wat Samuel Paty deed: een gesprek voeren met onze kinderen. Laten we ze helpen te ontdekken wie ze zijn, waar hun talenten liggen en wat hun bijdrage kan zijn. Laten we zorgen dat ze elkaar en elkaars denkbeelden kunnen leren kennen. Laten we alle leerlingen leren hoe ze hun emoties constructief kunnen uiten en hoe ze reageren op meningen die hen pijn doen. Van Leeuwarden, tot in Amsterdam, tot in Maastricht. Stel je als docent open en waardevrij op.

Voor docenten die het moeilijk vinden om hier een vorm voor te vinden, nodig ik uit om mijn handleiding en voorbeelden te lezen. Of mail me. Samen kunnen we zoveel meer bereiken.

Heb je behoefte aan tips?
Klik dan hier voor de handleiding.

Wil je weten hoe ik dit soort gesprekken voer?
Lees dan één van m’n andere verhalen. Daar staan wat meer voorbeelden in.

Foto gemaakt door Cees Glastra van Loon. De leerlingen op de foto komen niet voor in het verhaal.

Meld je aan voor het volgende verhaal

En ontvang de verhalen als eerste in je mailbox.
Maxe de Rijk

Maxe de Rijk

Docent burgerschap & persoonsvorming op het Mundus College. Lees hier meer over Maxe.